Yeni Maarif Modeli ile birlikte öğretmenlerin en çok sorduğu sorulardan biri şu: "Portfolyo zorunlu mu, içine ne koyacağız?" İnternette dolaşan örneklerin çoğu ya bir ders için hazırlanmış kapak sayfaları ya da birbirinden kopyalanmış içindekiler listeleri.
Oysa portfolyonun işe yaraması için güzel bir kapaktan çok, neyi neden biriktirdiğinizi bilmeniz gerekir.
“Portfolyo bir arşiv değil, kanıt dosyasıdır. İçindeki her parça, öğrencinin neyi öğrendiğine dair bir şey söylemelidir.”
Maarif Modeli'nde portfolyo var mı?
Evet. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programları, ölçme ve değerlendirmeyi "öğrenme kanıtları" başlığı altında ele alır. Programlar geleneksel sınavların yanında tamamlayıcı ölçme araçlarının kullanılmasını öngörür. Bakanlığın öğretmen kılavuzunda bu araçlar arasında performans görevleri, projeler ve ürün dosyası (portfolyo) sayılır.
Türkçe kaynaklarda portfolyo için farklı adlar kullanılır: öğrenci ürün dosyası, kişisel gelişim dosyası, ürün seçki dosyası. Hepsi aynı fikri anlatır: öğrencinin bir dönem ya da yıl boyunca yaptığı çalışmaların belirli ölçütlere göre seçilip düzenlenmiş toplamı.
Üç portfolyo türü
Portfolyolar amacına göre üçe ayrılır. Hangisini tuttuğunuzu baştan bilmek, içine ne koyacağınızı belirler.
| Tür | Amaç | İçine ne girer? |
|---|---|---|
| Gelişim portfolyosu | Zaman içindeki ilerlemeyi göstermek | İlk taslak ve son hâl, aynı becerinin farklı aylardaki örnekleri |
| Sergileme portfolyosu | En iyi çalışmaları göstermek | Öğrencinin kendisinin seçtiği, tamamlanmış çalışmalar |
| Değerlendirme portfolyosu | Belirli kazanımları kanıtlamak | Ölçütlere göre seçilmiş, puanlanmış çalışmalar |
Maarif Modeli'nin süreç odaklı yaklaşımına en uygun olanı gelişim portfolyosudur. Sadece "en iyi" çalışmaları koymak, öğrencinin nereden nereye geldiğini gizler.
Portfolyoya ne konur? İçindekiler örneği
Bir ders ya da sınıf için kullanılabilecek sade bir iskelet:
- ✓Kapak ve tanıtım: Öğrencinin adı, sınıfı, kısa bir "Ben kimim?" sayfası
- ✓Hedefler: Dönem başında öğrencinin kendine koyduğu bir ya da iki hedef
- ✓Çalışma örnekleri: Her ünite ya da tema için seçilmiş iki üç ürün (yazılı çalışma, çizim, deney raporu, proje fotoğrafı)
- ✓Performans görevleri: Görev metni, öğrencinin ürünü ve kullanılan dereceli puanlama anahtarı
- ✓Öz değerlendirme formları: "Bu çalışmada neyi iyi yaptım, neyi farklı yapardım?"
- ✓Akran ve öğretmen dönütleri: Kısa, yazılı geri bildirimler
- ✓Dönem sonu yansıtma: Hedeflere ne kadar ulaşıldığına dair öğrencinin kendi değerlendirmesi
Her parçanın üzerinde tarih ve hangi beceri ya da kazanıma ait olduğu yazmalıdır. Tarihsiz bir çalışma gelişimi göstermez.
Kademelere göre örnekler
- ✓Okul öncesi: Çocuğun çizimleri, fotoğraflanan oyun ve etkinlik anları, öğretmenin kısa gözlem notları. Çocuk kendi seçimini sözlü yapar, öğretmen not alır: "Bunu koyalım çünkü…"
- ✓İlkokul: Okuma-yazma gelişimi için aynı türden metnin eylül ve mayıs örnekleri, matematikte problem çözüm adımları, basit öz değerlendirme yüzleri (zorlandım / yaptım / öğrettim).
- ✓Ortaokul: Ders bazında dosyalar; fen deney raporları, sosyal bilgiler araştırma ödevleri, İngilizcede yazma ve konuşma kayıtları. Öğrenci her ünitede bir çalışmayı kendi seçer ve neden seçtiğini yazar.
- ✓Lise: Proje ve araştırma ağırlıklı. Kulüp, gönüllülük ve yarışma belgeleri de girer. Bu kademede portfolyo, ileride üniversite ve iş başvurularında kullanılabilecek bir öz geçmiş taslağına dönüşmeye başlar.
Portfolyo nasıl değerlendirilir?
Portfolyo puanlanacaksa ölçütler öğrenciyle baştan paylaşılmalıdır. Kaynaklarda en sık kullanılan ölçütler:
- ✓İçeriğin eksiksiz olması
- ✓Çalışmaların çeşitliliği
- ✓Kazanım ve hedeflerle uyumu
- ✓Doğruluk ve özen
- ✓Düzen (içindekiler sırası, başlıklar)
- ✓Gösterilen çaba ve gelişimin görünür olması
- ✓Özgünlük ve yaratıcılık
Bu ölçütleri dörtlü bir dereceli puanlama anahtarına (başlangıç, gelişmekte, yeterli, ileri) dökmek hem öğretmenin işini kolaylaştırır hem öğrenciye neyin beklendiğini açıkça gösterir.
Sık yapılan üç hata
- ✓Her şeyi koymak. Yüz sayfalık bir dosya kimse tarafından okunmaz. Ünite başına iki üç seçilmiş çalışma yeterlidir.
- ✓Seçimi öğrenciye bırakmamak. Portfolyonun en öğretici anı, öğrencinin "bunu neden seçtim?" sorusuna cevap verdiği andır.
- ✓Yıl sonunda dosyayı kapatmak. Portfolyo bir sonraki öğretmenin göremediği bir dosyada kalırsa, biriken kanıtın değeri kaybolur.
Kâğıttan dijitale: dijital portfolyo
Kâğıt dosyanın iki temel sorunu var: sınıf değiştikçe kaybolması ve yalnızca bir kişinin elinde durması. Dijital portfolyo bu ikisini çözer; çalışmalar fotoğraf ya da dosya olarak yüklenir, tarih ve kazanım etiketiyle saklanır, öğrenci okul ya da öğretmen değiştirdiğinde dosya onunla taşınır.
Bunun için geliştirdiğimiz Maarif Portfolyo aracı resmî değerlendirme formlarını, kendi dereceli puanlama anahtarınızı kurmayı ve notsuz, süreç odaklı öğrenci takibini tek yerde topluyor.
Portfolyo öğrencinin ne ürettiğini gösterir. Öğretmenin bilmek istediği diğer yarı, öğrencinin nasıl öğrendiği ve onu neyin harekete geçirdiğidir. Bunun için eylülde kullanılabilecek pratik bir başlangıç: Öğrenci Tanıma Formu: Ne Sorulur, Ne Sorulmaz?
Kaynaklar
- ✓Millî Eğitim Bakanlığı. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Okuryazarlığı Öğretmen Kılavuz Kitabı, Modül 5: Öğrenme Kanıtları (Ölçme ve Değerlendirme).
- ✓Millî Eğitim Bakanlığı. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni (2024).